پروژه پیشنهادی تاسیس بانک زکوی
۱- در تاریخ اسلام سازمانی داشتیم تحت عنوان بیت المال که در آن اموال عمومی و دولتی: خراج، جزیه، عشور و غیره در آن جمع آوری و نگه داری می شد و با مسئولیت و مدیریتی زیر نظر حکومت اسلامی به مصارف جاری و عمرانی و خدماتی می رسید.
از جمله اموالی که زیر مجموعه بیت المال و زیر نظر آن جمع و هزینه می شد زکات بود.
در راستای همین امر، پیشنهاد می کنم بانکی به نام «بانک زکوی» تأسیس و متصدی جمع آوری زکات و مصرف آن شود. بی شک تأسیس این بانک اگر درست پایه ریزی و هدایت شود می تواند نقش مهم و سازنده ای در تحول و اصلاح و رشد و توسعه متعادل و پایدار کشور داشته و به عبارت دیگر کمک کار خوبی برای دولت در تأمین بخشی از هزینه ها ، مخصوصا در کار خدمات دهی به مردم باشد.
البته این موضوع ممکن است برای خیلی ها بنا به دلایل خودشان ناکار آمد بوده و اصلا قابل اجرا و عملی نباشد ولی با توضیحاتی که در ذیل آورده می شود بطلان این دلایل به خوبی روشن می گردد.
۲- در رابطه با زکات آنچه که در حال حاضر متداول و معمول عرف است این است که مردم زکات خود را مستقیما به مستحقین پرداخت می کنند و یا در موارد مجاز هزینه می نمایند در صورتی که در اصل بدینگونه نبود زیرا همانطور که در فوق اشاره کردیم در زمان پیامبر و خلفا از جانب حکومت، گروهی بدین کار منصوب و به نواحی اعزام می شدند و زکوات و به تعبیر دیگر صدقات را جمع می کردند و به بیت المال تحویل می دادند و بعد از طریق آن در موارد مقرر هزینه و صرف می شد.
اصل در زکات بدین صورت است. بدیهی است این امر، حساب و کتابی را می طلبد پس چه بهتر، بانکی برای این منظور تأسیس گردد و تصدی این مهم را به عهده بگیرد.
۳- حکم زکات در سال دوم هجرت صادر شد و این امر در اوایل قدری برای مردم سخت و ناگوار بود ولی کم کم به صورت یک فرهنگ درآمد و نهادینه شد و از اواخر عمر رسول خدا (ص) به بعد طوری شد که مردم زکات خود را پیش خود حساب کرده و جدا نموده و به عنوان یک امر و تکلیف شرعی و به منظور ثواب و با قصد قربت پرداخت می کردند و از جانب حکومت هم به عاملان توصیه و سفارش می شد که در دریافت زکات به اظهارات مؤدیان ترتیب اثر دهند یعنی هرچه خودشان اقرار و اظهار می کنند و پرداخت می نمایند همان را از آنان دریافت نمایند نه بیشتر.
در نهج البلاغه است: هنگامی که علی (ع) فردی را برای جمع آوری و دریافت زکات به سوئی می فرستاد، نکاتی را در یک نامه می نوشت و به او می داد و تأکید می کردکه بر اساس آن عمل نماید.
«انطلق علی تقوی الله وحده لاشریک له و لا ترو عن مسلما و لاتجتازن علیه کارها و لا تأخذن منه اکثر من حق الله فی ماله فاذا قدمت علی الحی فانزل بمائهم من غیر ان تخالط ابیاتهم ثم امض الیهم بالسکینه والوقار حتی تقوم بینهم فتسلم علیهم و لاتخدج بالتحیه لهم ثم تقول
عبادالله ارسلنی الیکم ولی الله و خلیفته لآخذ منکم حق الله فی اموالکم فهل لله فی اموالکم من حق فتودوه الی ولیه فان قال قائل لا فلا تراجعه و ان انعم لک منعم فانطلق معه من غیر ان تخیفه او توعده او تعسفه او ترهقه فخذ ما اعطاک من ذهب او فضه فان کان له ما شیه اوابل فلا تدخلنها الا باذنه فان اکثر هاله فاذا اتیتها فلاتدخل علیها دخول متسلط علیه و لا عنیف به …»
« به سوی منطقه مأموریت خود حرکت کن و تقوای خداوند یکتا را که شریکی ندارد زاد و توشه خود ساز و هیچ مسلمانی را نترسان و از داخل ملک کسی اگر مالک و راضی نباشد مرور نکن و از آنها بیش از حدی که از مال خدا بدهکارند نستان و هنگامی که وارد یک آبادی شدی در کنار چشمه آب اتراق کن و در همان جا بمان و داخل خانه هیچ کس نشو و آنگاه با احترام و سنگینی و بزرگواری پیش مردم برو و به آنها سلام کن و از آن دریغ مکن و آنگاه به آنها بگو:
بندگان خدا؛ مرا ولی و خلیفه خدا به سوی شما فرستاد تا اگر حق خدا در مال های شما هست، زکاتی بدهکارید از شما دریافت کنم. آیا در مال هایی که در نزد شما هست چیزی از حق خدا هست که به من بدهید تا به دست ولی و خلیفه او برسانم. پس اگر فردی گفت چیزی از زکات و صدقات در نزد من نیست دیگر معترض او نشو و به او مراجعه نکن و اگر یکی گفت چیزی از آن در نزد من است و خواست بدهد به همراهش برو و سعی کن که او را نترسانی و تهدیدش نکنی و بر او سختگیری و تحمیل ننمایی. پس هرچه به تو از زر و سیم داد از او بستان و بیشتر نگیر و اگر جایگاهی برای گاو و گوسفند و شتر دارد بی اجازه و سرزده به آن جایگاه نرو چرا که مقداری از آنها مال خداست و بیشتر مال او می باشد بنابراین هیچگاه نباید خود را مالک و صاحب حق فرض نمائی و به این آهنگ وارد شوی …
خوشبختانه ملت مسلمان و مؤمن و فهیم ایران از این نظر از یک فرهنگ بالا و والائی برخوردار است باور دینی و اعتقاد قلبی اش این است که باید زکات خود را پرداخت نماید تا انجا که حتی زکات و سایر وجوه شرعیه خود را خیلی راحت تر از مالیات های قانونی اش می پردازد و احساس آرامش و خوشحالی هم می کند. ما بر خلاف آنهایی که آیه یأس می خوانند در پرداخت زکات از جانب مؤدیان خیلی مشکل نداریم. مشکل ما در هدایت و دریافت و مصرف بهینه است که باید انشاء الله با تأسیس بانک زکوی و تمرکز آن در آنجا و برنامه ریزی های کارشناسی شده و قانونمند و مشروع حل شود.
۴- قرآن مجید درباره زکات دوگونه تعبیر دارد.
در یک تعبیر آمده : آتوا الزکوه – زکات مال خود را بدهید.
و در تعبیر دیگر آمده: خذ من اموالهم صدقه – پیامبرم زکات اموال و محصولات را ازمردم بگیر. (التوبه – ۱۰۳)
این آیه ناظر به آن گروه یا گروهایی است که به زکات معتقد نیستند یا نمی خواهند آنرا بپردازند و متأسفانه هر انسانی به طبع اولیه اش اینگونه است در کل مفاد این آیه این است که اگر شخصی یا اشخاصی نخواستند زکات مال خود را پرداخت کنند حکومت اسلامی، آنها را به پرداخت آن ملزم کند و به زور از آنها بگیرد.
زکات تنها یک سفارش اخلاقی و صرفا یک موعظه نیست که فقط مردم به نیکی و کمک به دیگران دعوت شوند و اگر خواستند به آن مبادرت نمایند بلکه یک واجب و فریضه الهی است و بی اعتنایی و انکار و پرداخت نکردن آن فسق و کفر محسوب می شود.
حکومت اسلامی نخست مردم را به پرداخت زکات و سایر مالیاتها توصیه می کند و چنانچه بعضی به آن بی اعتنایی کنند حکومت نیز نسبت به آنها بی اعتنایی کرده و آنها را از جامعه طرد می نماید و چنانچه باز هم مقاومت کرده و نسبت پرداخت آن اقدام ننمایند حکومت با تحت فشار گذاشتن آنها و به زور زکات را از آنها دریافت می دارد.
در روایتی از امام ابوعبدالله الصادق (ع) است که فرمود: من منع قیراطا من الزکوه فلیس بمؤمن و لا مسلم … (وسائل الشیعه، ج۶، ص۱۸) کسی که به اندازه یک قیراط از زکات مال خود را پرداخت نکند نه مؤمن است و نه مسلمان.
(قیراط واحد وزن است و معادل یک بیست و یکم ( )مثقال می باشد (فرهنگ معین) و این کنایه است و معنایش این است که زکات مال خود را هر چند که ناچیز باشد، باید پرداخت کرد.
و نیز در روایتی از ابوجعفر امام باقر (ع) است که فرمود: بینما رسوال الله (ص) فی المسجد اذقال قم یا فلان ، قم یا فلان ، قم یا فلان حتی اخرج خمسه نفرفقال اخرجوا من مسجدنا لاتصلوا فیه و انتم لاتزکون (وسائل، ج۶، ص۱۲).
یک روز رسول خدا (ص) – که برای اقامه نماز به مسجد آمده بود – رو به حضار کرد و پنج نفر را به نام صدا زد و آنها بلند شدند. حضرت به آنها فرمود شما که زکات مال خود را نمی دهید از مسجد ما مسلمان ها بروید بیرون و در آن نماز نخوانید.
این نکته نه تنها هیچ حرفی در خصوص آن نیست بلکه می توان گفت از نکات بسیار روشن و مثبت مسئله است.
در کدام کشور است که هیئت حاکمه مردم را در پرداخت مالیاتها آزاد بگذارد تا اگر خواستند آنرا پرداخت نمایند حتی در دموکرات ترین کشورهای دنیا چنین امری دیده نمی شود، بخش عظیمی از هزینه های دولت اعم از جاری و عمرانی و خدماتی و غیره و در برخی از کشورها تا هفتاد و پنج درصد و بیشتر آن از طریق دریافتهای مالیاتهای مستقیم یا غیرمستقیم تأمین می شود و کشور عزیز ما ایران به گفته بعضی دست اندرکاران امروز هزینه های جاری آن چهل و هشت درصدش از بخش مالیاتها می باشد.
در اکونومیک (علم، اقتصاد) گفته می شود: چهار عامل در تولید سهم دارند که باید سهم خود را دریافت نمایند.
۱- منابع ۲- ابزار یا سرمایه ۳- نیروی کار ۴- جامعه
سهم جامعه همین مالیات است که دولت به نیابت و نمایندگی از طرف جامعه آنرا دریافت و در موارد مقرر و پیش بینی شده در قانون مصرف می نماید.
به تعبیر فقهی: یاخذه الامام و یصرفه فیما ینوبه
قرآن مجید ازاین سهم بدینگونه تعبیر می نماید: و فی اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم (الذاریات- ۱۹)
۵- مشهور است که زکات بر نه چیز و در حد نصاب مشخص تعلق می گیرد، براساس این فتوی از محصولات زراعی فقط به گندم و جو و از میوه ها فقط به انگور و خرما و از حیوانات به گوسفند (و بز) و گاو (و گاو میش) و شتر و از پول به سکه های طلا و نقره تعلق می گیرد. اما مثلا برنج و سیب زمینی و آلو و گوجه و کیوی و … و مرغ و بوقلمون و شترمرغ… و زیورآلات زنان همچون گوشواره و انگشتر و اسکناس مورد تعلق زکات نیست.
اما در میان فقهای بزرگ ما و ائمه و بزرگان فقها اهل سنت فراوان هستند افرادی که قائل اند زکات به همه چیزهایی که مالیت دارد و درید اختیار مردم است تعلق می گیرد. بر اساس این فتوا مثلا برنج، عدس، ذرت، کیوی و… و مرغ و بوقلمون و … و اسکناس (یا به تعبیر امروزه در اصطلاحات پولی و بانکی عربی الاوراق المالیه و البنکنوت) خلاصه همه چیز مشمول زکات خواهد بود.
از فقهاء بزرگ شیعه از جمله ابن جنید (ره) قائل بر این فتوی است. متن فتوای او این است: «یؤخذ الزکات من ارض العشر من کل مادخله القفیز من حنطه و شعیر و سمسم و ارز و دخن و ذرّه و عدس و سلت و سایر الحبوب. (فتاوی ابن جنید)
و از ائمه و فقهاء بزرگ اهل السنه بجز علماء حنفی که قائلند بر اسکناس زکات تعلق نمی گیرد بقیه ائمه و فقیهان آنان قائلند زکات بر همه تولیدات و محصولات زراعی و دامی و درختی و زیورآلات و اسکناس و کلا اوراق اعتباری و مالی … تعلق می گردد و می تواند دریافت شود. (الفقه علی المذاهب الاربعه- ج ۱- صفحه ۶۰۵ تا صفحه ۶۱۸
روشن است چنانچه قوانین مالیاتی بر اساس این فتاوی وضع و اجرا شود چه حجم وسیعی از متعلقات زکات خواهم داشت که در چهارچوب فعالیت بانک زکوی قرار می گیرد.
۶- اموال زیادی در دست افراد غیرمسلمان است که متعلق زکات است و طبق فتوای بسیاری از فقیهان اسلامی از شیعه و سنی می بایست زکات آنها را از آنان گرفت.
از جمله کسانی که قائل بر این قول هستند از فقهاء شیعه محقق حلی در شرایع الاسلام است.
متن قولش در آنجا این است: و الکافر تجب علیه الزکات لکن لا یصح منه اداوها فان تلفت لم یجب علیه ضمانها و ان اهمل . و از پیشوایان و فقیهان اهل سنت قائل به این نظر و دیدگاه فقهاء مالکیه اند: المالکیته قالو الاسلام شرط للصحه فی الزکاه لاللوجوب (ج۱- الفقه علی المذاهب الاربعه ج۱- ص۵۹۱)
بدیهی است با وضع و اجراء این فتوا بخش عظیمی از سرمایه و کار در اختیار و عهده بانک زکوی خواهد آمد.
۷- در رابطه با این طرح لازم است به چند نکته که جنبه کلی و مقدماتی دارد اشاره نمایم:
الف ) برای اجرای کامل و دقیق این طرح لازم است مراکزی برای خرید مواد مورد زکات در اینجا و آنجا تأسیس و آماده شود و اعلام گردد که تولید کنندگان فقط می توانند محصولات خود را به این مراکز تحویل دهند و رسید باسکول دریافت دارند و از خرید و انبار آن در جاهای غیرمجاز جلوگیری شود و برای متخلفین جریمه تعیین گردد .
منظور از وضع و اجرای این امر تعیین میزان زکات متعلقه بر این مواد و دریافت آن است .
این مسئله به نظر نویسنده وجه شرعی لازم را دارا است و منعی ندارد . در مسطور قبلی که به نظر خوانندگان گذشت به این نکته اشاره شده است .
گفته شده پرداخت زکات واجب است و دولت حق دارد به هر نحو مقتضی و لازم در اخذ و مصرف آن قوانین و مقرراتی را وضع و اعلام و اعمال نماید .
ب ) لازم است کلیات این طرح خواه به صورت لایحه یا طرح به مجلس شورای اسلامی تقدیم شود و تصویب گردد و به تأیید شورای نگهبان برسد .
ج) بانک زکوی لزوما و قانونا دولتی ولی غیرتجاری و غیرانتفاعی است و بودجه و هزینه آن از جانب دولت و منابعی از قبیل سازمان قدس رضوی و اوقاف و انجمن های خیریه و اشخاص نیکوکار و یک چهارم زکوات دریافتی تأمین می شود.
د) پروژه پیشنهادی یک مسئله کاملا فنی و تخصصی است و مطالعات زیادی را می طلبد و لازم است برای این کار چندتن از فضلای حوزه علمیه و اقتصاددانان عالی مقام و دست اندرکاران امور بانکداری انتخاب و دعوت شوند و به مطالعه و تدوین اساسنامه و مقررات این بانک بپردازند، این طلبه ضعیف نیز در عین حال که دوران پیری را می گذرانم حاضرم در صورت تصمیم بدین کار با این گروه همکاری نمایم.
هـ) اعضاء هیئت موسس که فوقاً به آن اشاره شد در مدت دو سال مطالعات لازم را در جهت تدوین و تصویب اساسنامه و تأسیس اولین شعبه این بانک به صورت نمونه و آزمایشی انجام می دهند و کار را به هیئت امناء واگذار می کنند و کنار می روند.
و) از جمله کارهای هیئت موسس تعیین چگونگی جمع آوری زکات و توزیع و مصرف آن در موارد مجاز است به عنوان مثال می تواند چنین مقرر نماید که یک چهارم زکات دریافتی همانطور که اشاره شد صرف هزینه ادامه کار این بانک شود و یک چهارم آن در اختیار پرداخت کننده زکات باشد که به هرکس از مستحقین یا مورد مجاز حواله نماید و بقیه دیگر آن زیر نظر و تصمیم هیئت امناء هزینه و صرف شود.
ز) هیئت امناء از نماینده مقام معظم رهبری و نماینده رئیس جمهور و نماینده مجلس و نماینده از حوزه علمیه قم و نماینده وزارت اقتصاد و دارایی تشکیل می شوند و هر چهار سال یکبار انتخاب و معرفی می شوند.
ح) هیئت امناء مرکزی برای هر یک از شعبه های این بانک که در شهرها تاسیس می شود. پنج نفر را به عنوان هیئت امناء آن شعبه انتخاب و معرفی می نمایند و عبارت اند باشد از ریاست بانک و امام جمعه و یک روحانی دیگر ازائمه جماعات شهر و یک معتمد از بازاریان و اصناف و کسبه و یک نفر از کشاورزان و تولید کنندگان همان منطقه و دوره آنها نیز چهار سال است .
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته
علی کیا